Kampania „Przychylmy pszczołom nieba” – często zadawane pytania

Greenpeace Polska

Raport

1. Kim są autorzy raportu?

Autorami raportu są naukowcy z Laboratorium Badawczego Greenpeace na Wydziale Nauk Biologicznych Uniwersytetu Exeter – dr Reyes Tirado i dr Paul Johnson oraz Gergely Simon – chemik specjalizujący się w chemii środowiskowej zatrudniony w środkowo-wschodnioeuropejskim oddziale Greenpeace.

2. Na jakiej podstawie sporządzono wybór dowodów naukowych? Jakie kryteria były brane pod uwagę przy doborze cytatów z poszczególnych badań?

Raport jest przeglądem najnowszych danych na temat kondycji owadów zapylających na świecie, w szczególności pszczół, oraz czynników warunkujących stan ich zdrowia. Dane te w większości podlegały recenzjom naukowym i zostały opublikowane na przestrzeni ostatnich lat w liczących się czasopismach naukowych. Raport przytacza 78 prac, z czego trzy czwarte opublikowano w ciągu ostatnich 3-4 lat (od 2009 roku). 20 z nich ukazało się w najbardziej renomowanych periodykach naukowych (Science, Nature, PloS, PNAS), co zwiększa ich wiarygodność i wskazuje na wagę, jaką problem odgrywa w obecnym dyskursie naukowym.

3. Czy przytaczane badania są obiektywne i niezależne?

Dane, do których się odwołujemy, zostały przygotowane i opublikowane przez niezależne grupy badawcze z niezależnych, renomowanych ośrodków naukowych.

Główne wnioski z raportu

1. Jakie są przyczyny wymierania pszczół?

Nie da się wyróżnić jednej przyczyny spadku populacji pszczół na świecie ani pogarszania się ogólnego stanu ich zdrowia. To złożone zjawisko. Mają na nie wpływ choroby i pasożyty (m.in. Varroa destructor i Nosema ceranae) oraz rolnictwo przemysłowe, którego zakres oddziaływania na pszczoły jest bardzo szeroki. Jak podają źródła naukowe, dużą rolę w osłabianiu populacji rodzin pszczelich odgrywają stosowane na masową skalę chemiczne środki owadobójcze, zwłaszcza pestycydy z grupy neonikotynoidów. Pestycydy te wywierają bezpośredni wpływ na zdrowie pszczół, ponieważ wedle badań zmniejszają ich odporność na choroby i pasożyty. Ponadto, istotne znaczenie mają też zmiany klimatu, które dodatkowo pogarszają stan zdrowia owadów zapylających.

2. Jakie byłyby skutki wymarcia pszczół?

Pszczoły są głównymi owadami zapylającymi. Bez naturalnego procesu zapylania około jedna trzecia roślin uprawnych musiałaby być zapylana w inny sposób, w przeciwnym razie produkcja żywności w oparciu o nie znacząco by zmalała, a spadek wydajności produkcji roślinnej sięgnąłby nawet 75%. Populacja owadów zapylających maleje, ale na całym świecie rośnie liczba upraw roślin zależnych od zapylaczy. Na niektórych obszarach, np. w sadach migdałowych w Kalifornii, czy polach truskawkowych w południowej Hiszpanii sadownicy i rolnicy już borykają się ze skutkami spadku liczebności rodzin pszczelich. Sprowadzają pszczoły z odległych rejonów, co znacznie zwiększa koszty produkcji żywności (w przeciwnym razie zmuszeni byliby zapylać kwiaty ręcznie). w niektórych regionach świata wartość zapylania sięga ponad 1500 dolarów za hektar. Najnowsze szacunki wskazują, ze roczna wartość zapylania na świecie sięga 265 miliardów euro, a w samej Europie około 22 miliardy euro. Oprócz roślin uprawnych, także większość dziko rosnących roślin (około 90%) wymaga udziału owadów w procesie zapylania.

3. Co to są neonikotynoidy?

w ciągu ostatnich dwóch dekad neonikotynoidy stały się jednymi z najczęściej stosowanych środków owadobójczych. Większość z nich sprzedawana jest przez koncerny Syngenta i Bayer po nazwami handlowymi m.in: Gaucho, Cruiser, Confidor, Actara. Neonikotynoidy są środkami owadobójczymi o działaniu systemicznym, tzn. nie pozostają na zewnątrz rośliny, ale wnikają do jej układu naczyniowego. Na przykład niektóre systemiczne neonikotynoidy są wykorzystywane do zaprawiania nasion, aby zapewnić roślinom ochronę przed szkodnikami od momentu wysiania. w momencie zakiełkowania i późniejszego wzrostu substancje te są rozprowadzane w łodygach, liściach i kwiatach rośliny, przedostają się do kropelek wody wydzielanych w procesie gutacji (krople wody pojawiające się na czubkach młodych liści sadzonek), a następnie do pyłku i nektaru. Coraz powszechniejsze stosowanie neonikotynoidów oznacza większe narażenie owadów zapylających na negatywne oddziaływanie tych substancji w długim okresie, ponieważ środki te występują w różnych częściach rośliny w całym okresie jej wzrostu.

4. Jaki wpływ neonikotynoidy wywierają na pszczoły?

Neonikotynoidy mają bezpośredni wpływ na pszczoły i zetknięcie z nimi może doprowadzić do ich śmierci. Mówimy wtedy o skutkach o charakterze ostrym (letalnym), które występują w wyniku zetknięcia się owadów z opryskami, pyłem lub płynem gutacyjnym. Neonikotynoidy zaburzają funkcjonowanie układu nerwowego owadów, powodując ich paraliż i śmierć. Jednak wpływ na kondycję pszczół mają także małe dawki neonikotynoidów, które pszczoły spożywają wraz z pyłkiem, czy nektarem roślin. Jest to oddziaływanie chroniczne (subletalne). Nie prowadzi ono do nagłej śmierci owadów, ale znacząco pogarsza stan ich zdrowia, w wyniku czego pszczoły szybciej i częściej umierają. Zaobserwowane skutki subletalne to zmiany fizjologiczne (wady rozwojowe u pszczół robotnic i królowych), zakłócenie procesów odżywiania, uczenia się (upośledzenie zmysłu węchu), zachowania pszczół zbieraczek (upośledzenie zdolności nawigacyjnych, niemożność powrotu do ula), zwiększona śmiertelność. Badania pokazują, że chemiczne środki ochrony roślin mogą prowadzić do obniżenia odporności pszczół i innych owadów zapylających na choroby i pasożyty. Wystawienie ich jednocześnie na działanie różnych środków chemicznych, w tym neonikotynoidów i pasożytów, powoduje zwiększoną śmiertelność wśród pszczół.

5. Czemu poruszamy temat skutków subletalnych?

Subletalne (nie powodujące śmierci bezpośrednio, ale przyczyniające się do niej pośrednio) dawki niektórych środków ochrony roślin, mają znaczący, negatywny wpływ na funkcjonowanie organizmów owadów. Pyły z zaprawianych nasion lub pozostałości pestycydów w ulu mogą wywierać skutki letalne (śmiertelne) lub subletalne. Stałe wystawienie pszczół miodnych na niskie, subletalne dawki neonikotynoidów może mieć bardzo poważne skutki, np. zaburzać zmysł orientacji owadów i w rezultacie doprowadzać do wymierania rodzin pszczelich, gdyż nie są one w stanie powrócić do uli.

6. Czy mamy 100% pewności, że neonikotynoidy przyczyniają się do wymierania pszczół?

Istnieje już wystarczająca liczba badań, które pokazują, że niektóre substancje z grupy neonikotynoidów i inne insektycydy wywierają wpływ na różne aspekty życia pszczół, m.in. ich fizjologię oraz zdolności nawigacyjne i uczenia się, których zaburzenie prowadzi do załamania się populacji rodzin pszczelich. Nasza wiedza na temat wpływu tych środków na pszczoły jest wciąż bardzo ograniczona, jednak dostępne już wyniki badań są bardzo przekonujące. w rolnictwie należy zastosować zasadę przezorności i podjąć działania prewencyjne, żeby uchronić się przed katastrofą.

7. Czy według Greenpeace roztocz Varroa nie jest główną przyczyną wymierania pszczół?

Pasożyty przyczyniają się do pogarszającego się stanu zdrowia pszczół. Jednak w tej kwestii nauka jest póki co bezradna, a niektóre pestycydy mające skrajnie niekorzystny wpływ na owady zapylające można wyeliminować ze środowiska naturalnego już teraz. Należy pamiętać, że niektóre pestycydy dodatkowo osłabiają zdolność pszczół do radzenia sobie z chorobami wywołanymi przez pasożyty, m.in. roztocz Varroa.

8. Czy neonikotynoidy wywołują śmierć także innych owadów zapylających, nie tylko pszczół?

Substancje z grupy neonikotynoidów mają na celu uśmiercenie wiele gatunków owadów uznanych za szkodniki. Dla niektórych z nich nawet małe dawki tych pestycydów są wysoko toksyczne. Jednak neonikotynoidy zabijają nie tylko wybrane szkodniki, ale także negatywnie oddziałują na inne, pożyteczne owady, w tym kilka gatunków owadów zapylających. Istnieją już dane na temat chronicznego (subletalnego) wpływu neonikotynoidów na trzmiele. Substancje te ograniczają rozwój populacji tych owadów, a w połączeniu z innymi chemikaliami powodują zwiększoną śmiertelność wśród robotnic i zakłócenia procesu odżywiania.

Postulaty Greenpeace

1. Czego domaga się Greenpeace?

2. Czy propozycja Komisji Europejskiej, żeby zakazać stosowania trzech neonikotynoidów, nie jest wystarczająca?

Propozycja ta jest pierwszym, dobrym krokiem, żeby chronić pszczoły, ale nie jest wystarczająca, ponieważ ogranicza zastosowanie tylko trzech substancji z grupy neonikotynoidów na cztery rodzaje upraw przez dwa lata. Nie chroni innych owadów zapylających, ponieważ zaproponowane ograniczenia odnoszą się tylko do upraw atrakcyjnych dla pszczół, podczas gdy inne owady zapylające, np. trzmiele wciąż będą wystawione na działanie neonikotynoidów na innych roślinach. Greenpeace apeluje o wprowadzenie całkowitego zakazu stosowania wszystkich siedmiu najbardziej szkodliwych pestycydów. Są to imidaklopryd i klotianidyna firmy Bayer, tiametoksam Syngenty, fipronil firmy BASF oraz chloropiryfos, cypermetryna i deltametryna innych producentów. Koncerny te czerpią ogromne zyski ze sprzedaży wymienionych środków, ponieważ użycie tych substancji jest bardzo powszechne w rolnictwie.

3. Które kraje zakazały lub ograniczyły stosowanie neonikotynoidów i dlaczego?

W odpowiedzi na potwierdzone przypadki ostrego zatrucia pszczół miododajnych, które miały miejsce głównie podczas pylenia przy zasiewach, niektóre kraje europejskie zawiesiły na określony czas stosowanie wybranych substancji z grupy neonikotynoidów.

Pszczoły a rolnictwo

1. Czym jest zapylanie przez owady (owadopylność)?

Zapylanie jest procesem, w którym pyłek jest przenoszony na znamię słupka, w wyniku czego dochodzi do zapłodnienia i wykształcenia nasion. Owadopylność najczęściej występuje u roślin o barwnych kwiatach, które dodatkowo zwabiają do siebie silnym zapachem owady, takie jak pszczoły, osy, a także niekiedy mrówki, żuki i motyle. U roślin tych może także zachodzić wiatropylność, wówczas lekki pyłek jest przenoszony z jednej rośliny na drugą przez wiatr. Możliwe jest też ich zapylanie z udziałem kręgowców, np. ptaków lub nietoperzy.

2. Jaka jest ekonomiczna wartość zapylania przez owady, głównie pszczoły?

Najnowsze dane szacunkowe na temat globalnych korzyści ekonomicznych wynikających z zapylania wskazują, że jest ono warte ok. 265 mld EUR rocznie (wielkość ustalona na podstawie wartości zbiorów zależnych od procesu zapylania). Należy zwrócić uwagę, że wartość ta nie uwzględnia faktu, że gdyby proces naturalnego zapylania został poważnie zakłócony lub w ogóle przestał funkcjonować, strata prawdopodobnie byłaby nieodwracalna, a wtedy prawdziwa wartość okazałaby się nieskończenie wysoka. Oprócz roślin uprawnych, większość dziko żyjących gatunków roślin (około 90%) potrzebuje pośrednictwa zwierząt w procesie zapylania – oznacza to, że inne usługi ekosystemu (oraz dzikie siedliska je zapewniające) także są uzależnione, bezpośrednio lub pośrednio, od owadów zapylających.

3. Na jakich obszarach geograficznych giną pszczoły?

Na całym świecie, głównie w Ameryce Północnej i Europie obserwujemy wymieranie pszczół miodnych i innych owadów zapylających. w Stanach Zjednoczonych od 2006 roku roczne straty rodzin pszczelich sięgają 30-40%. Zwykle łączy się je z tzw. zespołem masowego ginięcia pszczoły miodnej (CCD, Colony Collapse Disorder), charakteryzującym się między innymi znikaniem z uli pszczół robotnic. w ubiegłych zimach śmiertelność rodzin pszczelich w Europie wynosiła przeciętnie 20%, przy czym występowały istotne różnice pomiędzy poszczególnymi krajami (od 1,8% do 53%).

4. Które rośliny uprawne zależne są od zapylania przez owady?

Owoce, warzywa, rośliny paszowe, m.in. jabłka, gruszki, truskawki, pomidory, papryka, migdały, słonecznik, kawa, herbata, lucerna – gatunków tych jest naprawdę wiele. Zboża (np. pszenica, ryż, kukurydza), które stanowią znaczną część naszej diety, są w większości wiatropylne. Jednak załamanie się populacji owadów zapylających fatalnie wpłynęłoby na dostępność większości najbardziej odżywczych składników naszej diety, takich jak owoce i warzywa oraz składników pasz niezbędnych w przemyśle nabiałowo-mięsnym.

5. Czy wszyscy rolnicy używają neonikotynoidów? w jakich uprawach głównie się je stosuje?

Nie wszyscy rolnicy używają neonikotynoidów, ale popyt na nie znacznie wzrósł na przestrzeni kilku ostatnich lat. Wielu rolników używa ich prewencyjnie i z nawyku, nawet w sytuacji, gdy nie występują szkodniki, do których eliminacji substancje te są przeznaczone. Zwykle stosowane są w uprawach rzepaku, kukurydzy, słonecznika, ryżu, ziemniaka, buraka cukrowego, bawełny, soi, cytrusów, tytoniu, jęczmienia, innych warzyw i owoców.

6. Czy obsadzanie kwiatami obrzeży pól pomoże pomóc pszczołom?

Zwiększanie i urozmaicanie środowiska życia pszczół wokół pól uprawnych pomoże je chronić tylko i wyłącznie, gdy inne poważne zagrożenie, jakim są pestycydy, zostanie wyeliminowane. Oznacza to, że stosowanie szkodliwych dla pszczół substancji zniweluje jakiekolwiek potencjalne korzyści płynące z prób sztucznego wzbogacania siedlisk pszczół i innych owadów zapylających, zarówno na polach uprawnych, jak i poza nimi.

7. Czy istnieją jakieś alternatywne rozwiązania?

Żeby odbudować populacje owadów zapylających na świecie, należy podjąć dwa rodzaje działań. Po pierwsze należy zaprzestać stosowania substancji chemicznych, które są dla nich szkodliwe. Oznacza to, że Unia Europejska powinna natychmiast zakazać stosowania tych środków. Przykłady kilku krajów europejskich pokazują, że rolnictwo bez pestycydów jest możliwe i ekonomicznie opłacalne. Po drugie, należy wesprzeć praktyki rolne mające korzystny wpływ na zdrowie owadów zapylających. W praktyce oznacza to, że należy zwiększyć ilość i różnorodność kwiatów poprzez utrzymywanie ukwieconych obrzeży pól i włączać pół-naturalne obszary do obszarów rolnych.

8. Czy plony ulegną zmniejszeniu, jeśli rolnicy przestaną stosować neonikotynoidy?

Nie. Jak pokazuje przykład Włoch, tak się nie stanie. Po tym jak przez lata nie stosowano nasion kukurydzy zaprawianych wybranymi neonikotynoidami, rolnicy włoscy w całym kraju nie odnotowali znaczących strat w plonach. Zagrożenie ze strony szkodników eliminowali natomiast poprzez rotację upraw (płodozmian). Wzrost i sukces ekonomiczny, jaki ostatnio odnosi rolnictwo bez chemii w Europie (np. rolnictwo ekologiczne) pokazuje jego ogromny potencjał produkcyjny i opłacalność. Niemniej jednak wciąż istnieje zapotrzebowanie na zwiększenie udziału funduszy na badania nad metodami ochrony roślin, które opierać się będą na nowoczesnych praktykach rolnictwa ekologicznego, nie na chemikaliach. Przez ostatnich pięćdziesiąt lat przemysł rolny poczynił ogromne inwestycje na rzecz badań nad zastosowaniem chemii w walce ze szkodnikami. Jednocześnie, pomimo udowodnionych korzyści, marginalizowano badania nad efektywnością ekologicznych rozwiązań w tym zakresie.

Nasza wizja rolnictwa

1. Jaką wizję rolnictwa ma Greenpeace?

Nasza wizja to rolnictwo oparte na nowoczesnych metodach rolnictwa ekologicznego, które uwzględnia różnorodność biologiczną i agroekologiczne praktyki kontroli szkodników, nie zagrażające dzikiej przyrodzie i włączające praktyki chroniące najważniejszego w procesie produkcji żywności owada zapylającego, jakim jest pszczoła.

2. Dlaczego kampania Greenpeace na rzecz zrównoważonego rolnictwa koncentruje się tylko na pszczołach i pestycydach?

Obowiązujący od pięćdziesięciu lat wzorzec rolnictwa przemysłowego zwiększył produkcję rolną, jednocześnie ogromnie obciążając i nadwyrężając środowisko naturalne oraz generując koszty społeczne, w tym koszty zdrowotne. Model ten spowodował uzależnienie produkcji żywności od paliw kopalnych, środków chemicznych. Monokultury, uprawy roślin zmodyfikowanych genetycznie, zastosowanie ciężkich maszyn to zaledwie część technik rozpowszechnionych w przemysłowym modelu rolnictwa, w którym reguły określa kilka światowych korporacji agrochemicznych. W zależności od potrzeb danego regionu, Greenpeace zajmuje się takimi zagadnieniami jak sprawiedliwość żywnościowa, głód, GMO, patenty, zwierzęta hodowlane, nawozy sztuczne, itp. Europejskie biura Greenpeace podjęły problem wymierania pszczół, ponieważ jest on kluczowy dla naszego ekosystemu, rolnictwa i sposobu produkcji żywności. Wymierające pszczoły w jasny sposób pokazują porażkę obowiązującego przemysłowego modelu rolnictwa. Ich kondycja pogarsza się z wielu powodów, m.in. chorób i szkodników, technik stosowanych w rolnictwie przemysłowym oraz zmian klimatu. Jednak szkodliwe dla pszczół pestycydy mają szczególny charakter, ponieważ stanowią bezpośrednie zagrożenie dla owadów zapylających. Zabijają je od razu lub w wyniku spożywania przez owady małych ilości tych substancji doprowadzają do ich śmierci w dłuższym okresie. Wyeliminowanie z użycia szkodliwych dla pszczół środków owadobójczych będzie pierwszym znaczącym i skutecznym krokiem w działaniach na rzecz ochrony pszczół i rolnictwa w Europie.